Астанада қыстайтын құстар

Кәдімгі пайызторғай

Астанада қандай құстар қыстайды және оларды қалай дұрыс тамақтандыру қажет? Бұл туралы Астана әкімдігі ресми сайтының тілшісіне қазақстандық биоалуантүрлілікті сақтау қауымдастығының сарапшылары айтып берді.

Астанада құстардың қанша түрі өмір сүреді деп ойлайсыз? Қала тұрғындарының көпшілігі оннан аса түрін атай алмайтыны анық. Алдымен әрине, көгершін, торғай, шымшықтарды еске алады. Содан кейін сауысқан, қарға, саябақтағы үкілер, үйректер...

Үлкен шымшық

Ал орнитологтардың мәліметтері бойынша, біздің қалада 100-ге жуық құстарды кездестіруге болады.

«Мен 2006 жылдан бері Астанада әртүрлі маусымдарда 92 түрлі құсты көрдім. Астанаға жиі келемін. Алайда құстарды іздеуге мүмкіндігім бола бермейді. Бірақ, менің болжамым бойынша, Астана мен оның маңайында құстардың 200-ден астам түрі кездеседі. Мысалы, Есіл өзенінің алқабы, қамысты көлдердің қопалары зерттелмеген», – дейді қазақстандық биоалуантүрлілікті сақтау қауымдастығының (ҚБСА) ғылыми қызметкері орнитолог Руслан Оразалиев.

Үлкен алабажақ тоқылдақ

Әрине, құстардың осы түрлерінің барлығы да жыл бойы біздің өңірді пана етпейтіні анық. Отырықшы құстар бар, бір климаттық аумақтан келесі бір өңірге қоныс аударатын құстар да бар.

Астанада қандай құстар қыстайды?   


Кәдімгі суықторғай

Руслан Оразалиевтің айтуынша, қыста Астанада кездесетін құстарды шартты түрде «резидентке» және солтүстік өңірлерден қыстауға келетіндер деп бөліп қарастыруға болады. Қыс айларында орнитолог Астанада қыстауға келген 27 құс түрін тіркеген.

Сарыбасты бозторғай

Самырқұс


Сарышымшық

Қыстауға бізге сарышымшық, бозшымшық, сарыбасты бозторғай, көктеке, көктене, пайызторғай, қайшыауызторғай, ементұмсық. Бір ғана сарышымшықтың бес түрі бар: үлкен сарышымшық, көк шымшық бастары (немесе ұзын кеуекті көк), кәдімгі көкшіл шымшық.


Ақ шымшық

«Көк біздің фондық түр. Ең кең таралған – үлкен шымшық. Үлкен шымшықты бүкіл Қазақстан аумағынан жиі көреміз», – дейді ҚБСА атқарушы директоры Вера Воронова.


Московка

"Астанадан жиі көруге болатын тұрақты түрлердің бірі – көк шымшық немесе көкшіл шымшық. Ол қанық көк түсті және үлкен шымшықтан сәл кішкентайлау. Негізінде, ол жыл бойы осы жерде ұя салады. Өткен жылы менің астауымда шымшық-московка пайда болды. Олар бұрын бізде қыстамаған, тек үш жыл бұрын ғана қыстай бастады. Московканың түсі үлкен шымшыққа өте ұқсас, бірақ кішкентай. Оны ағылшын тілінде «coal tit» «Көмір шымшық» деп атайды" - деді ол. 

Ементұмсық

Қыста құстарға қар мен мұз астында азық табу қиынға соғады. Қатты аязда, борандар, қар жауғанда олар аштықтан және суықтан жаппай өле бастайды. Кейбір деректер бойынша, көктемге дейін он шымшықтың біреуі ғана өмір сүреді.

«Қосымша азықтандыру қажеттілігі құстың қыста адамның жанына келіп, қалдықты әрдайым табиғи азық-түлікпен қамтамасыз етпейтіндігімен түсіндіріледі. Себебі адам өз жанұясының ыңғайлылығы турасында емес, қоршаған ортаға ыңғайлы бағытта өзгереді», –дейді Руслан Оразалиев. Алайда, орнитологтың айтуынша, еркіндікте өмір сүретін жабайы құстарды тек қыс мезгілінде азықтандыруға болмайды. Құстардың табиғаттан басқа тағамдарды іздеуді тоқтатпауы маңызды.

Оларға зиян келтірмеу үшін құстарды немен тамақтандырған жөн?

Өкінішке орай, бұл туралы ақпараттың көптігі сонша, тіпті бір-біріне қарама-қайшы.

«Құстарға барынша табиғи өнімдер мен түрлерді қорек ретінде ұсынуға тырысу керек», – деп түсіндіреді Р.Оразалиев.

Ең қарапайым және әмбебап құс азығы – шикі күнбағыс тұқымы мен май (тұздалмаған және ысталмаған). Қуырылған және тұздалған өнімдер құстарға зиянды болып келеді. Сондықтан, мысалы, оларды ерітілген ірімшікпен қоректендірудің қажеті жоқ. Сондай-ақ, тарымен қоректендіруге үзілді-кесілді тыйым салынады. Не үшін?

«Құстарды шикі тарымен азықтандыруға болмайды, себебі ол – табиғи қабығынан айырылған, тазартылған тары. Табиғи қабығынан айырыла отырып, өнімдер тотығуға ұшырайды. Тарымен қоректендіруге болады. Тек оны қайнатылған түрде ұсыну керек. Қайнатылған тарымен біз балапандарды, қаз және тауықты қоректендіретінбіз», –  деді Оразалиев.


Қазақстан биоалуантүрлілікті сақтау ассоциациясы – еліміздегі ең ірі қоғамдық табиғат қорғау ұйымы жыл сайын 1 желтоқсаннан 15 наурызға дейін «астық жылуы» науқанын өткізеді. Оның мақсаты – қазақстандықтарды қыс мезгілінде құстарды қоректендіруге тарту. Жыл сайын дәстүрлі түрде оқушыларға сенім артылады.

«Астық жылуы» науқанының кураторы Мұхит Сүттібаев айтқандай, алғашқы екі жылда ҚБСА Білім және ғылым министрлігі арқылы осы қозғалысқа мектептерді тартқан болатын. Бірақ қазір қауымдастық мұндай тәсілден бас тартты.

«Алдымен біз бүкіл Қазақстанды қамтығымыз келіп, ҚР БҒМ-ге жүгіндік. Министрлік өз бөлімшелері арқылы барлық мектептерге құстарды қосымша тамақтандырғысы келетіндердің ҚБСА-ға хабарласа алатыны туралы хаттар жіберді. 2016 жылы бізге жалпы Қазақстаннан 37 мектеп өтініш білдірді, өткен жылы 60-қа жуық мектеп пен 1000-ға жуық бала қамтылды. Бізде тіпті Қазақстанның гугл-картасы да бар, онда балалардың өздері құрастырып, астаушаларды орнатқанын көруге болады», – дейді Мұхит Сүттібаев.

«Бірақ кейбір мектептер біздің хатты жоғарыдан бұйрық ретінде қабылдады. Ағымдағы жылы біз бұл қаншалықты тиімді болғанына көз жеткізгіміз келеді.  Биыл науқанға мектептер өте аз қосылды. Бірақ шынымен қызығушылық тудырған бірнеше серіктестерді таптық», – деп атап өтті қауымдастық өкілі.  

«Біздің міндетіміз – құстардың тамақтануы. Көбіне балалар астауларды жасап, ағаштарға іліп қояды. Бірақ бұл балалар ғой. Олар өздері базарға барып, тұқым сатып ала алмайды.  Барлығы ұстаздар мен ата-аналарға байланысты болады», – дейді Вера Воронова.

Қалада қыстайтын үйректі нанмен тамақтандырудың зиянды екендігі туралы әр түрлі ақпарат бар. ҚБСА өкілі нан зиянды емес және қысқы үйректі қоректендіру үшін әбден жарамды деп есептейтін орнитологтардың пікірін құптайды. Сәл пісірілген жармалар, кесілген көкөністер, пісірілген балық та болады.


Қазір ҚБСА құстарға шын мәнінде немқұрайлы қарамайтын нағыз энтузиасттарды табуға тырысуда. Әлеуметтік желілерге, педагогтарға, мектеп клубтарындағы табиғат әуесқойларына күш түсірмек. Әзірше Қазақстан бойынша барлығы алты клуб табылды: Қарағанды, Қостанай, Рудный, Алматы, Астана. Астанадағы клуб – студенттік, Қазақ агротехникалық университетінде жұмыс істейді.

«Біз қалай көмектесе аламыз? Кездесеміз, сөйлесеміз, кітапшалар таратып, құстарды анықтаймыз. Мұғалімдерге ашық сабақтар өткізетін материалдар береміз. Мектепке барамыз, айтып, көрсетеміз, экскурсия ұйымдастырамыз», – дейді Вера Воронова.

«Астық жылуы» науқанына қосылу үшін қандай да бір клуб немесе ұйымның мүшесі болу міндетті емес. Табиғаттың барлық достарын Facebook және ВКонтактедегі «жылу дәндері» тобына тіркелуге, тәжірибе бөлісуге, өздерінің астаушалары мен құстардың фотосуреттері, бейнелерін жариялауға шақырады. «Науқанның мақсаты – құстарды тамақтандырғысы келетіндерді тарту ғана емес. Біздің компаниямыз онымен бұрыннан айналысатындарға арналған», – деп атап өтті Вера Воронова.

Құстарды тек әжелер мен аталар ғана емес, сондай-ақ әр түрлі жастағы, әлеуметтік мәртебесі мен өзге кәсіптегі адамдар да тамақтандыратыны біз үшін өте маңызды. Әлеуметтік желілер арқылы біз құстарды қысқы тамақтандыру мәдениетін қайта жаңғыртуды көздеп отырмыз,

Материалдарды қандай да бір жолмен пайдалануға – Нұр-Сұлтан қаласының ресми сайтына белсенді гиперсілтеме болған жағдайда жол беріледі http://astana.gov.kz